भोजपुर । कुनै समय भोजपुरका गाउँघरमा काठका ठेकी, हर्पे र दुदेरा नदेखिने घर कमै हुन्थे । दूध, दही तथा घ्यु राख्न प्रयोग हुने यी सामग्री ग्रामीण जीवनशैलीका अभिन्न हिस्सा थिए । अहिले भने आधुनिक भाँडाकुँडाको प्रयोग बढेसँगै काठका सामग्रीको चलन बिस्तारै हराउँदै गएको छ ।
पहिले गाउँघरमा आवश्यक पर्ने काठका सामग्री स्थानीयस्तरमै बनाइन्थ्यो । विशेषगरी पशुपालन गर्ने परिवारका घरमा दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थ राख्न ठेकी, हर्पे र दुदेरा अनिवार्यजस्तै थिए । ती सामग्री घरायसी प्रयोजनका साधन मात्र थिएनन्, स्थानीय स्रोतसाधनको उपयोग, मौलिक सीप र ग्रामीण जीवनशैलीका चिनारी पनि थिए ।
तर, बजारमा प्लास्टिक, धातु तथा अन्य आधुनिक सामग्री सहजरूपमा उपलब्ध हुन थालेपछि काठका सामग्रीको प्रयोग घट्दै गएको छ । प्रयोग घटेसँगै यस्ता सामग्री बनाउने परम्परागत सीपसमेत हराउने अवस्थामा पुगेको स्थानीय बताउँछन् ।
टेम्केमैयुङ गाउँपालिका–५ का स्थानीय रामबहादुर विष्टका अनुसार पहिले घरमै आवश्यक पर्ने काठका सामग्री बनाउने चलन थियो । अहिले बजारमा विभिन्न प्रकारका आधुनिक सामग्री सहजै पाइने भएकाले काठका सामग्री बनाउने र प्रयोग गर्ने दुवै क्रम घटेको उनको भनाइ छ ।
उनले भने, “पहिले काठ खोजेर ठेकी, हर्पे र दुदेरा बनाइन्थ्यो । अहिले बजारमा सजिलै सामान पाइन्छ । त्यसैले पुरानो सीप पनि बिस्तारै हराउँदै गएको छ ।”
टेम्केमैयुङ गाउँपालिका–५ का स्थानीय रामबहादुर विष्टले काठका परम्परागत सामग्री बनाउने चलन पछिल्लो समय घट्दै गएको बताए । बजारमा प्लास्टिक, धातु तथा अन्य आधुनिक सामग्री सहजै उपलब्ध हुन थालेपछि काठका सामग्रीको प्रयोग कम भएको उनको भनाइ छ । प्रयोग घटेसँगै यस्ता सामग्री बनाउने सीप र त्यसमा आधारित परम्परा पनि लोप हुने अवस्थामा पुगेको उनले बताए ।
समयसँगै मानिसको जीवनशैली, घरायसी आवश्यकता र बजारको पहुँचमा आएको परिवर्तनले काठका सामग्रीको प्रयोगमा प्रभाव पारेको स्थानीय पदमबहादुर बस्नेतले जानकारी दिए । पहिले स्थानीय स्रोतसाधनबाट निर्माण गरिने यस्ता सामग्री अहिले बजारमा उपलब्ध विकल्पबाट प्रतिस्थापित हुँदै गएको उनको भनाइ छ । यसले दैनिक जीवनलाई सहज बनाए पनि पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको परम्परागत सीपको निरन्तरतामा चुनौती थपेको छ ।
काठका सामग्री निर्माण गर्न काठको छनौट र त्यसलाई आवश्यक उपयुक्त आकार दिन सीप आवश्यक पर्छ । यस्ता सीप अभ्यास र अनुभवबाट पुस्तान्तरण हुँदै आएका हुन् । नयाँ पुस्ताको आकर्षण अन्य पेसा तथा आधुनिक जीवनशैलीतर्फ बढ्दै जाँदा परम्परागत सामग्री निर्माणमा संलग्न हुने क्रम घट्दै गएको छ ।
स्थानीय स्रोतसाधनको उपयोग, परम्परागत सीप र गाउँघरको मौलिक पहिचानसँग जोडिएका काठका सामग्रीको संरक्षणमा ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता देखिएको स्थानीयको भनाइ छ । परम्परागत सामग्रीको प्रयोग र निर्माणलाई प्रोत्साहन गर्न सके स्थानीय सीपको संरक्षणसँगै पुरानो जीवनशैली र सांस्कृतिक पहिचानलाई जोगाउन सकिने स्थानीय जानकारको भनाइ छ । रासस
