–डा= केदार कार्की
कसैले पनि भविष्यवाणी गर्न सक्दैन कि कहिले इन्टरनेटमा केहि भाइरल हुन्छ, वा कहिले सानो मजाक देशको सबैभन्दा ठूलो डिजिटल आन्दोलन बन्न सक्छ। यी दिनहरूमा, एउटा 'पार्टी' ले सामाजिक सञ्जालमा हलचल मच्चाएको छ, जसले गर्दा सबैभन्दा प्रमुख राजनीतिक नेताहरूलाई पनि प्रतिबिम्बित गर्न बाध्य पारिएको छ। यसको नाम 'कक्रोच जनता पार्टी' (CJP) हो। हाल भारतमा एउटा "पार्टी" को बारेमा चर्चा चलिरहेको छ जसको न त चुनावी चिह्न छ न त कुनै कार्यालय, तैपनि सामाजिक सञ्जालमा यसको प्रभाव प्रमुख राजनीतिक दलहरू भन्दा बढी देखिन्छ। यसलाई "कक्रोच जनता पार्टी" भनिन्छ।
हरेक दिन हामी सामाजिक सञ्जालमा केही न केही अनौठो र नयाँ देख्छौं। आजकल सामाजिक सञ्जालमा ककरोच जनता पार्टी नाम ट्रेन्डिङमा छ, र सबैजना यो के हो भनेर जान्न चाहन्छन्। एक्स र इन्स्टाग्राम जस्ता सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरूमा यो नामको खाता सिर्जना गरिएको छ, र लाखौं मानिसहरू यसमा सामेल भएका छन्। केही दिनमै, यो अनौठो नामको यो खाताले हजारौं फलोअर्सहरू प्राप्त गरेको छ। अभिजीत दीपक नामका व्यक्तिले सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्ममा ककरोच जनता पार्टी नामको खाता सिर्जना गरेका छन्, जुन सबैमाझ छलफलको विषय बनेको छ।
जब प्रणाली सफा गर्नुको सट्टा प्रणाली आफैँ सड्न थाल्छ, तब अँध्यारा रातहरूमा, सुनसान सडकहरूमा, एक ‘मसीहा’ देखा पर्छ। मानिसहरूले उसलाई राजा होइन, साङ्ला ‘ककरोच’ भन्छन्। यो एक सर्वव्यापी मसीहा हो, जो जहाँ पनि देखा पर्न सक्छ—तपाईंको चम्किलो भान्छामा, रेलवेको डिब्बामा, बस ,माइक्रो बस वा सरकारी कार्यालयको त्यो अँध्यारो कोठामा, जहाँ धुलोले भरिएका फाइलहरू शताब्दीयौँदेखि सुतिरहेका छन्। अब तपाईं सोच्दै हुनुहुन्छ होला कि यो महान् प्राणीको अचानक किन उल्लेख गरिएको छ?
खैर, महोदय, राजनीतिको करिडोरबाट ब्रेकिङ न्यूज आएको छ। एउटा पार्टीले देशको राजनीतिमा प्रवेश गरेको छ—चुनाव लडेर, र्याली नगरी र पोस्टर नटाँसी सामाजिक सञ्जालमा हलचल मच्चाइरहेको छ। यसको नाम ककरोच जनता पार्टी, वा सीजेपी हो। सीजेपीको नाम अहिले इन्टरनेटमा चर्चाको विषय बनेको छ। यो मिम वा मजाक जस्तो लाग्न सक्छ, तर इन्टरनेटमा यसको लोकप्रियता केवल मजाकभन्दा बाहिर गएको देखिन्छ। यसको घोषणा भएको केही दिनमै हजारौँ मानिस पार्टीमा सामेल भएको दाबी गरिएको छ।
रोचक कुरा के छ भने, यसका सदस्यहरूले आफूलाई धर्मनिरपेक्ष, समाजवादी, लोकतान्त्रिक र अल्छी भनेर वर्णन गर्छन्, जुन पंक्ति अहिले सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भएको छ। कोही यसलाई युवा निराशाको नयाँ प्रतीक भनिरहेका छन् भने कोही यसलाई वर्तमान राजनीतिमाथिको अन्तिम व्यंग्य मानिरहेका छन्। तर यहाँ सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यो हो कि ककरोच जनता पार्टी केवल इन्टरनेट मजाक हो वा प्रणालीसँग असन्तुष्ट युवाहरूको नयाँ डिजिटल आवाज।
मीमको रूपमा सुरु भएको कुराले इन्टरनेटमा यति धेरै आगोको आँधीबेहरी मच्चाएको छ कि यसले इन्स्टाग्राममा द्रुत रूपमा १ करोड २४ लाख भन्दा बढी फलोअरहरू जम्मा गरेको छ। यो देशको सबैभन्दा नयाँ डिजिटल सनसनी के हो? यसको सिर्जना पछाडि युवाहरूको क्रोध के हो, र यसको घोषणापत्रमा रहेका पाँच मागहरू के हुन् जसले सबैको ध्यान खिचेको छ?
भारतका प्रधानन्यायाधीशले बेरोजगार युवाहरूलाई साङ्लोसँग तुलना गरेपछि यो एक व्यंग्यात्मक अनलाइन परियोजनाको रूपमा सुरु भयो। अब लाखौं युवा भारतीयहरू आफ्नो निराशाको लागि आउटलेटको रूपमा यसमा ओइरिरहेका छन्।
कीराको प्रतीकको रूपमा रहेको एक प्यारोडी राजनीतिक दलले बेतुका हास्यलाई विरोधमा परिणत गरेर भारतको सामाजिक सञ्जालमा विस्फोट भएको छ। भ्रष्टाचार, बेरोजगारी र राजनीतिक अशक्तताको खिल्ली उडाउने मीम्स र छोटो भिडियोहरूले सामाजिक सञ्जाल साइटहरू भरिएका छन्, जहाँ लाखौं प्रयोगकर्ताहरूले कठोर परिस्थितिमा बाँच्न सक्ने क्षमताको लागि परिचित कीरा - सहनशीलताको प्रतीकको रूपमा साङ्लोलाई अँगालेका छन्।
अनलाइन आन्दोलनको उदय असामान्य रूपमा द्रुत भएको छ। काँक्रोच जनता (जनताको) पार्टी, वा CJP ले शनिबार आफ्नो वेबसाइट र सामाजिक सञ्जाल खाताहरू स्थापना गर्यो। बिहीबारसम्म, यसको इन्स्टाग्राम पृष्ठले १ करोड ५० लाख भन्दा बढी फलोअरहरू जम्मा गरिसकेको थियो, जुन प्लेटफर्ममा नरेन्द्र मोदीको सत्तारुढ भारतीय जनता पार्टी (BJP) को ८८ लाख भन्दा धेरै हो।
“यसमा कुनै पनि कुरा जानाजानी गरिएको थिएन,” काँक्रोच जनता (जनताको) पार्टी संस्थापक अभिजीत दिपकले भने, राजनीतिक सञ्चार रणनीतिकार र अमेरिकाको बोस्टन विश्वविद्यालयका विद्यार्थी।
आन्दोलनको उदयले युवा भारतीयहरूमा बढ्दो निराशालाई प्रतिबिम्बित गरेको उनले बताए। “वास्तवमा युवाहरू नै धेरै निराश थिए। तिनीहरूसँग कुनै निकास थिएन। तिनीहरू सरकारसँग साँच्चै रिसाएका थिए।”
सर्वोच्च अदालतका प्रधानन्यायाधीश सूर्य कान्तको टिप्पणीले बेरोजगारी, बढ्दो जीवनयापन लागत र भर्खरै सरकारी परीक्षाको पेपर चुहावटले जागिर भर्ना अभियानमा बाधा पुर्याएकोमा आक्रोशित युवा भारतीयहरूमा प्रतिक्रिया उत्पन्न गरेपछि काँक्रोच जनता (जनताको) पार्टी अनलाइन देखा परे।
गत हप्ताको सुनुवाइको क्रममा, कान्तले संस्थाहरूमा आक्रमण गर्ने "परजीवी" भनेर वर्णन गरेको कुराको आलोचना गरे र केही बेरोजगार युवा र कार्यकर्ताहरूलाई साङ्लोसँग तुलना गरे।
“त्यहाँ साङ्लो जस्ता युवाहरू छन्, जसले कुनै रोजगारी पाउँदैनन् वा पेशामा कुनै स्थान पाउँदैनन्,” कान्तले भने। उनले भने कि केहीले सामाजिक सञ्जाल सक्रियता, पत्रकारिता वा सार्वजनिक हित अभियानहरूतिर लागे र “सबैलाई आक्रमण गर्न थाले”।
टिप्पणीहरू चाँडै अनलाइन फैलिए, जहाँ धेरैले तिनीहरूलाई खारेज गर्ने रूपमा देखे। पछि कान्तले स्पष्ट पारे कि उनको टिप्पणीले नक्कली डिग्री प्राप्त गर्ने मानिसहरूलाई जनाउँछ, र उनले भारतका युवाहरूलाई अपमान गर्ने उनको उद्देश्य नभएको बताए।
तर विवादले चाँडै नै इन्स्टाग्राममा काँक्रोच जनता (जनताको) पार्टी खाता सिर्जना गर्यो, जसले साङ्लोलाई आफ्नो राजनीतिक प्रतीकको रूपमा अपनायो र मोदी सरकारलाई लक्षित गर्दै मीम्स, नक्कली अभियान नाराहरू र व्यंग्यात्मक टिप्पणी पोस्ट गर्न थाल्यो। केही दिनमै, यसले गुगल फारम सबमिशन मार्फत हजारौं अनलाइन स्वयंसेवकहरूलाई आकर्षित गर्यो, साथै केही विपक्षी नेताहरूको समर्थन पनि समावेश थियो।
"हामीले बुझ्नुपर्छ कि पाँच वर्ष पहिले कोही पनि मोदी वा सरकारको विरुद्धमा बोल्न तयार थिएनन्। समय परिवर्तन हुँदैछ," २०१२ मा भारतको भ्रष्टाचार विरोधी आन्दोलनबाट उदाएको आम आदमी पार्टी (AAP) सँग पहिले काम गरिसकेका दिपकले भने।
एआई-उत्पन्न गरिएको चित्रणले पोडियमबाट बोल्दै साङ्लोको टाउको र एन्टेना भएको सुट लगाएको व्यक्तिलाई देखाउँछ र साङ्लोका दर्शकहरूलाई सम्बोधन गर्दैछ। चित्रको पछाडि र पोडियममा पार्टीको लोगो छ, सुन्तला र हरियो घेरामा साङ्लो र नारा: सँगै, लचिलो, रोक्न नसकिने। तस्बिरमा अर्को चिन्ह लेखिएको छ: आवाज, एकता, अस्तित्व, प्रगति।
काँक्रोच जनता (जनताको) पार्टी ले मीम्स, नक्कली अभियान नारा र व्यंग्यात्मक टिप्पणी पोस्ट गर्दै आएको छ। काँक्रोच जनता (जनताको) पार्टी कुनै पनि वास्तविक राजनीतिक संगठनसँग सम्बद्ध छैन। तर यसको उदयले दक्षिण एसियाभरि व्यापक प्रवृत्तिलाई प्रतिध्वनित गर्दछ, जहाँ युवाहरूले हालैका वर्षहरूमा सरकार विरोधी आन्दोलनहरूमा केन्द्रीय भूमिका खेलेका छन्, जसमा श्रीलंका र बंगलादेशमा विद्रोह र नेपालमा अशान्ति समावेश छ।
"युवाहरू साँच्चै निराश छन् र सरकारले उनीहरूको चिन्तालाई स्वीकार गरिरहेको छैन," दिपकले भने।भारतमा दबाब विशेष गरी तीव्र छ, जहाँ युवाहरूले जनसंख्याको एक चौथाई भन्दा बढी ओगटेका छन्, तर धेरैले दुर्लभ रोजगारीका अवसरहरू र निरन्तर बेरोजगारीको सामना गरिरहेका छन्। धेरै युवा मतदाताहरू बढ्दो धार्मिक ध्रुवीकरण, बढ्दो असमानता र आर्थिक दबाब जस्ता मुद्दाहरूमा मोदीको सत्तारूढ हिन्दू राष्ट्रवादी पार्टीसँग पनि रिसाएका छन्।
काँक्रोच जनता (जनताको) पार्टी आत्म-उपहासमा धेरै झुकाव राख्छ। यसको जिब्रो-इन-गाल सदस्यता मापदण्डमा बेरोजगार, अल्छी, लामो समयदेखि अनलाइन, र व्यावसायिक रूपमा बकवास गर्न सक्षम हुनु समावेश छ। यसको घोषणापत्रले भारतीय राजनीतिमा धेरै विवादास्पद मुद्दाहरूलाई सम्बोधन गर्न व्यंग्य प्रयोग गर्दछ, जसमा मतदाता हेरफेरको विपक्षी आरोप, कर्पोरेट मिडिया र सरकार बीचको सम्बन्धको आलोचना, र सेवानिवृत्त न्यायाधीशहरूको आधिकारिक पदहरूमा नियुक्ति समावेश छ।
केही विपक्षीहरू, जसमध्ये धेरै मोदी समर्थकहरू छन्, ले यसलाई विपक्षीसँग मिल्दोजुल्दो अनलाइन राजनीतिक चालको रूपमा खारेज गरेका छन्, दिपकेको विगतको सम्बन्धलाई उद्धृत गर्दै। उनीहरूले यो पनि भन्छन् कि लोकप्रियतामा भएको वृद्धि देखा पर्दा चाँडै कम हुने सम्भावना छ, तर्क गर्दै कि यो तल्लो तहको आन्दोलनको सट्टा डिजिटल अभियान हो।
तर अनलाइन सुरु भएको कुरा सामाजिक सञ्जालमा सीमित रहने सम्भावना छैन। "यो भारतमा आइपुगेको आन्दोलन हो ... यसले राजनीतिक बहस परिवर्तन गर्नेछ," उनले भने। "यो अनलाइन जारी रहनेछ, र आवश्यक परेमा यो जमिनमा पनि आउनेछ ।" आन्दोलन पहिले नै बिस्तारै अफलाइनमा फैलिन थालेको छ, केही युवा स्वयंसेवकहरू साङ्लाको पोशाक लगाएर विरोध प्रदर्शनमा देखा परेका छन् । स्पष्ट रूपमा धक्का पनि छ ।
बिहीबार, डिपकेले एक्समा लेखे कि प्लेटफर्ममा काँक्रोच जनता (जनताको) पार्टी को खाता, जसमा लगभग २००,००० अनुयायीहरू थिए, भारतमा रोकिएको थियो - आन्दोलनमा पहिलो देखिने प्रतिबन्धहरू मध्ये एक चिन्ह लगाउँदै। कारण तुरुन्तै स्पष्ट थिएन।केही मिनेट पछि, उनले समूहको लागि नयाँ खाता घोषणा गरे, जसमा एउटा पोस्ट पढिएको थियो: "साङ्ला फिर्ता आएको छ।" यसले थप्यो: "तपाईंले सोच्नुभयो कि तपाईं हामीलाई छुटकारा पाउन सक्नुहुन्छ? हाहाहा।"
यो जनताले नै सुरु गरेको काल्पनिक मीम आन्दोलन हो। यसका सदस्यहरूमा साधारण सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरू र केही विपक्षी राजनीतिज्ञहरू समावेश छन्, जसले खुलेआम यो मजाकलाई समर्थन गरेका छन्। हाल, "कक्रोच जनता पार्टी" केवल एक व्यंग्यात्मक सामाजिक सञ्जाल आन्दोलन हो, आधिकारिक राजनीतिक दल होइन ।
तर यसको लोकप्रियताले निश्चित रूपमा आजको राजनीतिमा सामाजिक सञ्जाल कति शक्तिमा परिणत भएको छ भनेर देखाउँछ। केही वर्ष अघिसम्म, मीमहरूलाई मनोरञ्जनको स्रोत मात्र मानिन्थ्यो, तर अब यी नै मीमहरूले राजनीतिक बहस र जनमतलाई प्रभाव पारिरहेका छन्। "कक्रोच जनता पार्टी" ले चुनाव लडेको नहुन सक्छ, तर यसले निश्चित रूपमा प्रमाणित गरेको छ कि डिजिटल युगमा, भाइरल विचार पनि ठूलो राजनीतिक बहसको हिस्सा बन्न सक्छ।
